Telif hakları 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunuyla koruma altındadır. Bu kanuna göre  eser sayılan çalışmalar (ve bilgisayar programları)  sahibinin izni olmadan kopyalanamaz ve çoğaltılamaz. İzinsiz kopyalama ve çoğaltmalar bu kanun gereğince suç sayılmış olup, hapis ve para cezaları ile cezalandırılırlar.

            5846 sayılı yasaya  göre neler “eser” sayılmaktadır? Yasa 1’nci madde de  “Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini,” eser olarak tanımlamaktadır. Eserleri de müstakil bir eserin dışında olmak üzere işlenme eser ve derleme eser olarak iki kategoride ele almıştır. Yasa eserlerle birlikte “Bir bilgisayar sisteminin özel bir işlem veya görev yapmasını sağlayacak bir şekilde düzene konulmuş bilgisayar emir dizgesini ve bu emir dizgesinin oluşum ve gelişimini sağlayacak hazırlık çalışmalarını,” (madde 1/B-g) da fikir ve sanat eserlerinin koruması altına almıştır.

            Yine aynı kapsamda olmak üzere eserlerle ilgili olan alanları da belirleyen yasa, bunların tanımlarını da yapmıştır. Buna göre bağlantılı haklar “Eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla komşu hak sahipleri ile filmlerin ilk tespitini gerçekleştiren film yapımcılarının sahip oldukları hakları” ifade ederken, “Eser sahibinin manevi ve mali haklarına zarar vermemek kaydıyla ve eser sahibinin izniyle bir eseri özgün bir biçimde yorumlayan, tanıtan, anlatan, söyleyen, çalan ve çeşitli biçimlerde icra eden sanatçıların, bir icra ürünü olan veya sair sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcıları ile radyo-televizyon kuruluşlarının sahip oldukları hakları” da komşu haklar olarak belirlemiştir.

            Ayrı ayrı tanımlanmış olan bu haklar, yasanın koruması altında bulunan haklardır. Yasa hakkın kime ait olacağını da tartışmaya mahal vermeyecek şekilde yine aynı madde de tanımlamıştır:” Eser sahibi: eseri meydana getiren kişidir.” 8’nci maddede bu tarif tekrarlanarak biraz daha açılmıştır. Buna göre “Bir eserin sahibi onu meydana getirendir. “ Fakat “bir işlemenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir.” “Sinema eserlerinde; yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı, eserin birlikte sahibidirler. Canlandırma tekniğiyle yapılmış sinema eserlerinde, animatör de eserin birlikte sahipleri arasındadır.

            Yasaya göre eser sahibi olmanın ne getirisi vardır? Bu olanakları burada ayrıntıları ile anlatmak yazının yeri itibariyle pek mümkün değil. Fakat hakların  genel olarak iki kategori içinde yer aldığını belirtmek şu an için yeterli olacaktır. Bu kategoriler;  maddi haklar ile manevi haklardır.   Yasa bunları ayrı ayrı, birbiriyle bağlantılı  ve detaylı olarak düzenlemiştir. Yasa maddi haklar yanında manevi haklara özel bir önem atfetmiştir. Örneğin maddi hakları devredilmiş bile olsa,  “eser sahibinin adının anılması hakkı” hiçbir şekilde ortadan kaldırılamayan bir haktır. Bunun gibi diğer haklarda ayrıntılı olarak ve müeyyideleri ile birlikte yasa kapsamı içinde düzenlenmiştir. 

            Bu hakların bir süresi var mıdır? Varsa ne kadardır? 5846 sayılı yasa eser sahibinin haklarını yaşadığı süre boyunca ve artı yetmiş yıl olarak belirlemiştir. Eser sahibinin ölümünden sonra mirasçıları maddi ve manevi hakların sahibi olarak en az iki kuşak bu haklardan yararlanabileceklerdir. “Bu dünyadan göçerken arkanda bir eser bırak” sözünün bir anlamı da bu olsa gerek.

            Haftaya buluşmak dileğiyle..

            Av.Birant Esinoğlu